Türk bilim adamları, dünyada sadece birkaç üreticisi bulunan bitki ve
hayvan biyoteknolojisi çalışmalarında kullanılacak son teknoloji ürünü
''gen tabancası'' üretti.
Yeni teknoloji, bitkilere ve hayvanlara gen transferi yoluyla
direnç kazandırmaktan, "yenilebilen aşı" çalışmalarına kadar pek çok
çalışmada kullanılacak.
ODTÜ Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü Öğretim Üyesi
Prof. Dr. Hüseyin Avni Öktem, projelerinin üç yıl önce başladığını ve
TÜBİTAK-TEYDEB (Teknoloji ve Yenilik Destek Programları Başkanlığı) ve
KOSGEB tarafından da desteklendiğini söyledi.
Gen silahının, canlı hücrelere gen aktarabilmeye yaradığını
anlatan Öktem, silahın tek ya da çok hücreli organizmalarda başarıya
ulaştığını bildirdi.
Gen tabancasının BİOLAB Firması ile ortak yürütülen bir
çalışma sonucunda iki yıl süren AR-GE çalışmaları ile 10 kişilik bir
ekip tarafından üretildiğini anlatan Öktem, gen tabancasının
ticarileşmesi için ODTÜ Teknopark'ta bir firma kurduklarını belirtti.
Gen tabancasının dünyada sadece bir kaç firma tarafından,
Türkiye'de ise ilk kez ODTÜ ve BİOLAB şirketi ortaklığı ile
üretildiğini ifade eden Öktem, şunları kaydetti:
"Yaklaşık iki yıl önce, kendi aramızda konuşurken, dedik ki
'Bu aleti dünyada bir firma üretiyor biz neden üretmiyoruz'. Başladık
ve 6 ay içerisinde ilk prototip ortaya çıkardık.
Kendisi de ODTÜ'lü olan, Elektrik Elektronik Mühendisliği
bölümünden mezun Sinan Vasfi beyle ODTÜ Teknopark'ta OBİTEK firmasını
kurduk. Tabancayı geliştirdik ve ticari hale getirdik. Yurt içinden iki
araştırma merkezine satışını yaparken, yurt dışından da Rusya ve Çin
ile bağlantıya geçtik. Halen sistem bir İngiliz firması tarafından da
dünya çapında pazarlanmaktadır.
Teknolojiyi BİOLAB ve OBİTEK Firmaları ile geliştirirken gen
transferi çalışmaların da ODTÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü
öğretim üyesi Prof. Dr. Meral Yücel'in katkıları olmuştur."
-"SU DOLU BALONA GENLE KAPLI MİSKET ATMAK"-
Canlı hücrelere istenilen geni aktarmayı başardıklarına işaret
eden Öktem, milimetrenin binde biri oranında çalıştıklarını söyledi.
Öktem, sözlerini şöyle sürdürdü:
"Gen tabancasıyla yaptığımız, su dolu bir balona misket atmak.
Gen tabancası ile yapılan basit olarak, su dolu balon olarak tasvir
ettiğimiz bir hücreye, genle kaplanmış misketlerle ateş etmeye
benziyor.
Söz konusu gen kaplı misketler hücrenin içine girerek
istenilen değişiklikleri yaratıyor. Böylece yeni genler yerleştirerek
ya yeni karakterler yaratıyoruz ya da yeni ürünler elde ediyoruz.
Şu an yürüttüğümüz projelerden birinde buğday bitkisine tuz ve
kuraklık direnci sağlayan genlerin aktarılması üzerinde çalışmaktayız.
Geliştirilen bu tip bitkiler tuzlanmaya ve kuraklığa çok daha yüksek oranda tolerans göstermektedirler."
'Yenilebilir aşı'
Gen tabancasının, yeni araştırmalar yapma noktasında bir araç
olduğunu anlatan Öktem, normal aşılar yerine "yenilebilir aşılar"ın
yakın bir gelecekte insanların kullanımına sunulabileceğini bildirdi.
Öktem, şöyle konuştu:
"Çok çeşitli kullanım alanına sahip gen tabancısıyla
geliştirilebilecek muzu yiyen çocuklar, sabah kalktıklarında örneğin
Hepatit-B aşısı olmuş olacaklar. Çocuklar için iğne kabus olmaktan
çıkacak. Afrika'da özellikle kolera aşısının taşınması ve saklanması
ile ilgili sorunlar olabiliyor. Bu yöntemle bu sorun ortadan kalkacak.
Ya da ineklerin süt sağlayan hücreleri gen tabancasıyla
mutasyona uğratılarak gene aşılı ya da bol proteinli-vitaminli süt elde
edilebilecek. Örneğin, büyükbaş hayvanların yediği yoncalara şap aşısı
enjekte edilecek, onu yiyen hayvanlar otomatik olarak aşılanmış olacak.
Çiftlik balıkları çeşitli hastalıklara karşı son derece
duyarlılar. Bu teknoloji ile balıkların yemleme ile aşılanması da
mümkün olacaktır."
Öktem, gen tabancasının, TÜBİTAK, TTGV (Türkiye Teknoloji
Geliştirme Vakfı) ve TÜSİAD tarafından organize edilmekte olan 7.
Teknoloji Ödülleri kapsamında Biyoteknoloji, Nanoteknoloji ve
Nanobioteknoloji Özel Ödülü kategorisinde birincilik ödülü aldığını da
sözlerine ekledi.
Cihaz nasıl çalışıyor?
Gen tabancası, bir kontrol ünitesi ve atış kutusundan oluşuyor.
Aşılanacak hücre plakaya yerleştiriliyor ve elektronik kontrol
ünitesine gerekli atış bilgiler giriliyor.
Üzeri istenilen genlerle kaplanmış olan mikron boyutundaki
altın veya tungsten parçacıklar atış başlığına yüklenmekte ve
sıkıştırılmış azot veya helyum gazı ile hızlandırılarak hedef dokulara
püskürtülüyor.